Rola kontrwywiadu w systemie ochrony państwa
← Powrót do przewodnika głównego: Dostęp do informacji niejawnych
Czym jest kontrwywiad
Kontrwywiad to działalność nakierowana na rozpoznawanie, przeciwdziałanie i zwalczanie aktywności obcych służb specjalnych oraz innych podmiotów godzących w bezpieczeństwo państwa. W odróżnieniu od wywiadu, który pozyskuje informacje na zewnątrz, kontrwywiad chroni przed ich utratą.
W Polsce funkcje te są rozdzielone między cztery służby, wzdłuż dwóch osi: cywilna–wojskowa oraz wewnętrzna–zewnętrzna.
| Służba | Sfera | Kierunek | Podstawa |
|---|---|---|---|
| ABW | cywilna | zagrożenia wewnętrzne | ustawa z 24 maja 2002 r. |
| AW | cywilna | zagrożenia zewnętrzne | ustawa z 24 maja 2002 r. |
| SKW | wojskowa | zagrożenia wewnętrzne | ustawa z 9 czerwca 2006 r. |
| SWW | wojskowa | zagrożenia zewnętrzne | ustawa z 9 czerwca 2006 r. |
Kontrwywiad cywilny, ABW
Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu powierza ABW rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa i jego porządek konstytucyjny, a w szczególności w suwerenność i międzynarodową pozycję, niepodległość i nienaruszalność terytorium oraz obronność państwa (art. 5 ust. 1 pkt 1).
W wymiarze ściśle kontrwywiadowczym istotny jest art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. a: rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw szpiegostwa, terroryzmu, bezprawnego ujawnienia lub wykorzystania informacji niejawnych i innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa, wraz ze ściganiem ich sprawców.
Granica terytorialna. Art. 5 ust. 2 dopuszcza działalność ABW poza granicami RP wyłącznie w związku z działalnością krajową i tylko w zakresie zadań z ust. 1 pkt 2. Kontrwywiad zagraniczny nie jest domeną ABW.
Kontrwywiad wojskowy, SKW
Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego definiuje SKW w art. 1 jako służbę specjalną:
właściwą w sprawach ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności Państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej
SWW odpowiada analogicznie za zagrożenia zewnętrzne w tym samym zakresie (art. 2).
Zakres podmiotowy SKW jest ograniczony. Art. 5 ust. 1 pkt 1 obejmuje przestępstwa popełniane przez żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową, funkcjonariuszy SKW i SWW oraz pracowników SZ RP i innych jednostek organizacyjnych MON: m.in. przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej oraz przestępstwa przeciwko ochronie informacji, jeżeli mogą zagrażać bezpieczeństwu lub zdolności bojowej Sił Zbrojnych.
Podległość. Szef SKW i Szef SWW są centralnymi organami administracji rządowej i podlegają Ministrowi Obrony Narodowej, z zastrzeżeniem uprawnień Prezesa Rady Ministrów lub Ministra Koordynatora Służb Specjalnych (art. 3 ust. 2). Ich działalność podlega kontroli Sejmu (ust. 3).
Związek z ochroną informacji niejawnych
Kontrwywiad i system ochrony informacji niejawnych to naczynia połączone. Widać to w trzech miejscach ustawy o ochronie informacji niejawnych.
Nadzór nad systemem. ABW i SKW prowadzą kontrole ochrony informacji niejawnych, postępowania sprawdzające, kontrolne postępowania sprawdzające i postępowania bezpieczeństwa przemysłowego, zadania z zakresu bezpieczeństwa teleinformatycznego oraz doradztwo i szkolenia (art. 10 ust. 1). SKW odpowiada za sferę wojskową (ust. 2), ABW, za pozostałe podmioty (ust. 3).
Przesłanki weryfikacji osób. Postępowanie sprawdzające bada wprost wątpliwości dotyczące uczestnictwa w działalności szpiegowskiej wymierzonej przeciwko RP oraz zagrożenia osoby sprawdzanej ze strony obcych służb specjalnych, prób werbunku lub nawiązania kontaktu (art. 24 ust. 2 pkt 1 i 2).
Wymiar międzynarodowy. Krajowa Władza Bezpieczeństwa, którą jest Szef ABW, nadzoruje ochronę informacji wymienianych z innymi państwami i organizacjami, a wobec podmiotów podległych MON działa za pośrednictwem Szefa SKW (art. 11).
Dlaczego to ma znaczenie dla instytucji i firm
Przesłanka „zagrożenia ze strony obcych służb” nie dotyczy wyłącznie osób podejmujących świadomą współpracę. Ustawa każe badać zagrożenie dla osoby sprawdzanej, a więc również sytuację, w której ktoś stał się obiektem zainteresowania bez własnej inicjatywy.
Stąd w postępowaniach tak dużą wagę przywiązuje się do kontaktów zagranicznych, sytuacji finansowej i okoliczności mogących stwarzać ryzyko nacisku (art. 24 ust. 2 pkt 5). Nie jest to wścibskość, lecz odwzorowanie metod, jakimi posługuje się obcy wywiad.
Dla przedsiębiorcy realizującego kontrakt obronny przekłada się to na obowiązki z zakresu bezpieczeństwa przemysłowego oraz na konieczność utrzymywania sprawnego pionu ochrony.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się kontrwywiad od wywiadu?
Wywiad pozyskuje informacje poza granicami kraju; kontrwywiad chroni przed działalnością obcych służb i utratą własnych informacji.
Kto prowadzi kontrwywiad wojskowy?
SKW. Służba właściwa w sprawach ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności państwa i zdolności bojowej Sił Zbrojnych (art. 1 ustawy z 9 czerwca 2006 r.).
Komu podlega Szef SKW?
Ministrowi Obrony Narodowej, z zastrzeżeniem uprawnień Prezesa Rady Ministrów lub Ministra Koordynatora Służb Specjalnych (art. 3 ust. 2).
Czy ABW prowadzi działania kontrwywiadowcze za granicą?
Tylko w ograniczonym zakresie, w związku z działalnością krajową i wyłącznie dla zadań z art. 5 ust. 1 pkt 2 (art. 5 ust. 2).
Czy kontrwywiad bada osoby ubiegające się o poświadczenie?
Tak. Postępowanie sprawdzające obejmuje m.in. wątpliwości dotyczące działalności szpiegowskiej oraz prób werbunku ze strony obcych służb (art. 24 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o OIN).
