Zadania i kompetencje ABW według ustawy o ABW i AW
← Powrót do przewodnika głównego: Doradztwo ds. poświadczeń bezpieczeństwa
Podstawa prawna
Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego działa na podstawie ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu. Ustawa ta rozdzieliła kompetencje w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i wywiadu, tworząc dwie odrębne służby w miejsce Urzędu Ochrony Państwa.
Katalog zadań ABW zawiera art. 5 ust. 1. Jest to katalog zamknięty co do rodzaju zadań, Agencja nie może działać poza jego granicami, a każda czynność operacyjno-rozpoznawcza musi mieć oparcie w konkretnym przepisie.
Ustawowy katalog zadań ABW
1. Ochrona bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku konstytucyjnego
Rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz jego porządek konstytucyjny, a w szczególności w suwerenność i międzynarodową pozycję, niepodległość i nienaruszalność terytorium, a także obronność państwa (art. 5 ust. 1 pkt 1).
2. Rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw
Punkt 2 wylicza kategorie przestępstw, którymi zajmuje się ABW, wraz ze ściganiem ich sprawców:
- szpiegostwo, terroryzm, bezprawne ujawnienie lub wykorzystanie informacji niejawnych oraz inne przestępstwa godzące w bezpieczeństwo państwa (lit. a),
- przestępstwa godzące w podstawy ekonomiczne państwa (lit. b),
- korupcja osób pełniących funkcje publiczne, ale wyłącznie wtedy, gdy może to godzić w bezpieczeństwo państwa (lit. c),
- przestępstwa w zakresie produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa (lit. d),
- nielegalne wytwarzanie, posiadanie i obrót bronią, amunicją, materiałami wybuchowymi, bronią masowej zagłady oraz środkami odurzającymi, w obrocie międzynarodowym (lit. e),
- wskazane przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości, jeżeli pozostają w związku z przestępstwami z lit. a–e (lit. f).
Warto zwrócić uwagę na dwa zastrzeżenia. Korupcja mieści się w kompetencjach ABW tylko wtedy, gdy może godzić w bezpieczeństwo państwa, sprawy korupcyjne bez tego elementu należą do innych organów. Podobnie przestępczość narkotykowa i bronią objęta jest kompetencją Agencji jedynie w obrocie międzynarodowym.
2a. Cyberbezpieczeństwo
Rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo istotnych dla ciągłości funkcjonowania państwa systemów teleinformatycznych organów administracji publicznej, sieci objętych wykazem z ustawy o zarządzaniu kryzysowym oraz systemów operatorów infrastruktury krytycznej.
W tym obszarze ABW prowadzi CSIRT GOV, zespół reagowania na incydenty bezpieczeństwa komputerowego dla administracji rządowej i infrastruktury krytycznej.
2b. Mienie zagrożone przepadkiem
Ujawnianie mienia zagrożonego przepadkiem w związku z przestępstwami z pkt 2.
3. Ochrona informacji niejawnych
Realizowanie, w granicach swojej właściwości, zadań związanych z ochroną informacji niejawnych oraz wykonywanie funkcji krajowej władzy bezpieczeństwa w zakresie ochrony informacji niejawnych w stosunkach międzynarodowych.
4. Informacje dla organów państwa
Uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego.
5. Zadania z innych ustaw
Podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych.
Granice działania Agencji
Art. 5 ust. 2 zawiera istotne ograniczenie terytorialne:
Działalność ABW poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej może być prowadzona w związku z jej działalnością na terytorium państwa wyłącznie w zakresie realizacji zadań określonych w ust. 1 pkt 2.
Oznacza to, że ABW nie jest służbą wywiadowczą działającą za granicą, to domena Agencji Wywiadu (art. 6). Działania ABW poza krajem są dopuszczalne tylko wtedy, gdy wiążą się z jej działalnością krajową i dotyczą wykrywania przestępstw z pkt 2.
Szef ABW pełni ponadto funkcję punktu kontaktowego do wymiany danych na podstawie decyzji Rady 2008/615/WSiSW dotyczącej współpracy transgranicznej w zwalczaniu terroryzmu i przestępczości transgranicznej (art. 5 ust. 3).
Jakimi czynnościami ABW realizuje zadania
Katalog zadań mówi, po co Agencja istnieje. O tym, co wolno jej robić, mówią przepisy o czynnościach i uprawnieniach.
Trzy rodzaje czynności. W granicach zadań z art. 5 ust. 1 funkcjonariusze wykonują czynności operacyjno-rozpoznawcze i dochodzeniowo-śledcze, służące rozpoznawaniu, zapobieganiu i wykrywaniu przestępstw oraz ściganiu ich sprawców, a także czynności operacyjno-rozpoznawcze i analityczno-informacyjne, służące uzyskiwaniu i przetwarzaniu informacji istotnych dla ochrony bezpieczeństwa państwa (art. 21 ust. 1). Podział ma znaczenie praktyczne: część pracy Agencji kończy się aktem oskarżenia, część informacją dla organów państwa, która nigdy nie trafia do sądu.
Uprawnienia wobec osób. Wykonując te czynności, funkcjonariusze mają prawo m.in. wydawać polecenia określonego zachowania, legitymować, zatrzymywać osoby w trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego, przeszukiwać osoby i pomieszczenia, dokonywać kontroli osobistej i przeglądać zawartość bagaży, obserwować i rejestrować obraz zdarzeń w miejscach publicznych oraz żądać niezbędnej pomocy od instytucji państwowych i przedsiębiorców (art. 23 ust. 1). To uprawnienia porównywalne z policyjnymi, ale ograniczone do spraw z katalogu zadań ABW.
Sprawdzenia w ewidencjach. Dla systemu ochrony informacji niejawnych najczęściej wykorzystywanym uprawnieniem jest dostęp do ewidencji, rejestrów i kartotek niedostępnych powszechnie. Na tej podstawie ABW wykonuje sprawdzenia na pisemny wniosek pełnomocnika ochrony w każdym zwykłym postępowaniu sprawdzającym (art. 25 ust. 2 ustawy o ochronie informacji niejawnych), także wtedy, gdy samo postępowanie prowadzi pełnomocnik.
ABW w systemie ochrony informacji niejawnych
Dla osób ubiegających się o dostęp do informacji niejawnych to najistotniejszy obszar kompetencji Agencji. Warto jednak rozróżnić dwie role, które bywają mylone.
Nadzór krajowy. Na podstawie art. 10 ustawy o ochronie informacji niejawnych ABW prowadzi kontrole ochrony informacji niejawnych, realizuje zadania z zakresu bezpieczeństwa teleinformatycznego, prowadzi postępowania sprawdzające, kontrolne postępowania sprawdzające oraz postępowania bezpieczeństwa przemysłowego, a także doradztwo i szkolenia. ABW odpowiada za jednostki niewymienione w art. 10 ust. 2, te ostatnie należą do SKW.
Krajowa Władza Bezpieczeństwa. Szef ABW pełni funkcję KWB (art. 11 ust. 1 ustawy o OIN), a jej właściwość dotyczy informacji niejawnych wymienianych z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi oraz wydawania dokumentów upoważniających do dostępu do materiałów NATO i UE. Wobec podmiotów podległych MON Szef ABW wykonuje tę funkcję za pośrednictwem Szefa SKW (art. 11 ust. 3).
Szczegóły opisujemy we wpisie Krajowa Władza Bezpieczeństwa: rola i funkcje.
Co ABW robi w jednostce, która przetwarza informacje niejawne
Z perspektywy pełnomocnika ochrony albo kierownika jednostki poza sferą wojskową kontakt z Agencją sprowadza się do kilku powtarzalnych sytuacji. Każda ma własną podstawę w ustawie o ochronie informacji niejawnych.
| Sytuacja | Co robi ABW | Podstawa |
|---|---|---|
| kandydat na pełnomocnika ochrony albo jego zastępcę | prowadzi poszerzone postępowanie sprawdzające, niezależnie od klauzul w jednostce | art. 22 ust. 1 pkt 2, art. 23 ust. 2 |
| pracownik z dostępem do informacji „tajnych” lub „ściśle tajnych” | prowadzi poszerzone postępowanie sprawdzające | art. 22 ust. 1 pkt 2 |
| zwykłe postępowanie prowadzone przez pełnomocnika | wykonuje sprawdzenia w ewidencjach niedostępnych powszechnie na jego wniosek | art. 25 ust. 2 |
| szkolenie pełnomocnika ochrony i jego zastępcy | prowadzi szkolenie i wydaje zaświadczenie, warunek objęcia stanowiska | art. 19 ust. 2 pkt 1, art. 14 ust. 3 |
| system teleinformatyczny dla informacji „poufnych” lub wyższych | udziela akredytacji bezpieczeństwa | art. 48 ust. 1 |
| naruszenie ochrony informacji „poufnych” lub wyższych | przyjmuje zawiadomienie od pełnomocnika ochrony | art. 17 ust. 2 |
| przedsiębiorca ubiegający się o umowę z klauzulą „poufne” lub wyższą | prowadzi postępowanie bezpieczeństwa przemysłowego i wydaje świadectwo | art. 54, art. 57 |
| kontrola w jednostce | sprawdza stan ochrony informacji niejawnych i przestrzeganie przepisów | art. 10 ust. 1, art. 12 |
| nowe informacje o osobie z poświadczeniem | może przejąć kontrolne postępowanie sprawdzające | art. 33 ust. 3 |
Dwie rzeczy z tej tabeli warto zapamiętać. Szkolenie pełnomocnika ochrony musi pochodzić z ABW albo SKW, szkolenie komercyjne nie zastępuje zaświadczenia z art. 14 ust. 3. A zawiadomienie o naruszeniu dotyczącym informacji „poufnych” lub wyższych jest obowiązkiem pełnomocnika, nie decyzją kierownika jednostki.
Kontrola operacyjna, kto ją zarządza
Kontrola operacyjna jest najdalej idącym uprawnieniem Agencji, dlatego ustawa obwarowuje ją kilkoma warunkami (art. 27).
Zasada. Kontrolę operacyjną zarządza sąd, w drodze postanowienia, na pisemny wniosek Szefa ABW złożony po uzyskaniu pisemnej zgody Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego – Prokuratora Krajowego. Właściwy jest Sąd Okręgowy w Warszawie (art. 27 ust. 2).
Przesłanka subsydiarności. Kontrolę można zarządzić tylko wtedy, gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo będą nieprzydatne.
Zakres przedmiotowy. Wyłącznie przy przestępstwach wskazanych w art. 27 ust. 1: m.in. z art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. a, c, d i e.
Tryb pilny. W przypadkach niecierpiących zwłoki Szef ABW może zarządzić kontrolę po uzyskaniu pisemnej zgody Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego, zwracając się jednocześnie do sądu. Jeżeli sąd nie udzieli zgody w terminie 5 dni, Szef ABW wstrzymuje kontrolę i poleca protokolarne, komisyjne zniszczenie zgromadzonych materiałów (art. 27 ust. 3).
Zgoda prokuratorska nie pochodzi więc od Prokuratora Generalnego, lecz od jego Pierwszego Zastępcy będącego Prokuratorem Krajowym, to rozróżnienie bywa w opracowaniach pomijane.
Nadzór nad Agencją
Szef ABW podlega Prezesowi Rady Ministrów. Działalność służb specjalnych podlega ponadto kontroli sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych, a stosowanie kontroli operacyjnej, kontroli sądowej opisanej wyżej.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy ABW zajmuje się każdą korupcją?
Nie. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. c kompetencja obejmuje korupcję osób pełniących funkcje publiczne wyłącznie wtedy, gdy może ona godzić w bezpieczeństwo państwa.
Czy ABW działa za granicą?
Tylko w ograniczonym zakresie. Art. 5 ust. 2 dopuszcza działalność poza granicami RP jedynie w związku z działalnością krajową i wyłącznie w zakresie zadań z ust. 1 pkt 2. Wywiadem poza granicami zajmuje się Agencja Wywiadu.
Kto wyraża zgodę na kontrolę operacyjną ABW?
Zarządza ją Sąd Okręgowy w Warszawie na wniosek Szefa ABW, złożony po pisemnej zgodzie Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego – Prokuratora Krajowego.
Czy ABW wydaje poświadczenia bezpieczeństwa?
ABW prowadzi postępowania sprawdzające w jednostkach pozostających w jej właściwości (art. 10 ustawy o OIN). Odrębną funkcją jest rola Krajowej Władzy Bezpieczeństwa, dotycząca informacji niejawnych międzynarodowych.
Czy ABW szkoli pełnomocników ochrony?
Tak. Szkolenie pełnomocnika ochrony i jego zastępcy prowadzą ABW albo SKW (art. 19 ust. 2 pkt 1 ustawy o OIN), a zaświadczenie z takiego szkolenia jest jednym z warunków objęcia stanowiska (art. 14 ust. 3).
Czy ABW ma udział w zwykłym postępowaniu sprawdzającym?
Tak. Choć postępowanie zwykłe prowadzi pełnomocnik ochrony, sprawdzenia w ewidencjach niedostępnych powszechnie wykonują ABW albo SKW na jego pisemny wniosek (art. 25 ust. 2 ustawy o OIN).
Czym ABW różni się od Agencji Wywiadu?
ABW odpowiada za bezpieczeństwo wewnętrzne państwa, AW, za uzyskiwanie informacji za granicą oraz przeciwdziałanie zagrożeniom zewnętrznym (art. 6).
