Zakres postępowania sprawdzającego: Pełny przewodnik
Trzy tryby, nie dwa
Postępowanie sprawdzające ma ustalić, czy osoba daje rękojmię zachowania tajemnicy (art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych). Ustawa przewiduje trzy tryby:
| Tryb | Kiedy | Kto prowadzi | Podstawa |
|---|---|---|---|
| zwykłe | dostęp do klauzuli „poufne” | pełnomocnik ochrony | art. 22 ust. 1 pkt 1, art. 25 |
| poszerzone | dostęp do klauzuli „tajne” i „ściśle tajne” | ABW albo SKW | art. 22 ust. 1 pkt 2, art. 26 |
| kontrolne | po wydaniu poświadczenia, gdy pojawią się nowe informacje | co do zasady organ właściwy dla kolejnego postępowania | art. 33 |
Na wstępie warto uporządkować jedną kwestię, która bywa mylona: dla klauzuli „zastrzeżone” postępowania sprawdzającego się nie prowadzi. Dopuszczenie następuje po pisemnym upoważnieniu kierownika jednostki, jeżeli osoba nie ma poświadczenia, oraz po szkoleniu (art. 21 ust. 4). Poświadczenie bezpieczeństwa nigdy nie jest wydawane na klauzulę „zastrzeżone”.
Zwykłe postępowanie sprawdzające
Zakres określa art. 25 ust. 1. Obejmuje dwa rodzaje sprawdzeń:
Sprawdzenie w rejestrach powszechnie dostępnych (pkt 1), danych z wypełnionej i podpisanej ankiety oraz innych informacji uzyskanych w toku postępowania, w ewidencjach, rejestrach i kartotekach, w szczególności w Krajowym Rejestrze Karnym.
Sprawdzenie w ewidencjach niedostępnych powszechnie (pkt 2), prowadzone przez ABW albo SKW na pisemny wniosek pełnomocnika ochrony (art. 25 ust. 2). W ramach tej czynności służby mogą przeprowadzić rozmowę z osobą sprawdzaną w celu usunięcia nieścisłości lub sprzeczności (ust. 3), a wynik przekazują pełnomocnikowi na piśmie (ust. 4).
Warto to podkreślić: nawet w postępowaniu zwykłym, formalnie prowadzonym przez pełnomocnika ochrony, część czynności wykonują służby.
Jeżeli wymagają tego uzyskane informacje, postępowanie obejmuje dodatkowo rozmowę z osobą sprawdzaną (ust. 5).
Poszerzone postępowanie sprawdzające
Obejmuje wszystkie czynności z postępowania zwykłego, a ponadto, jeżeli jest to konieczne w wyniku uzyskanych informacji, trzy dodatkowe (art. 26 ust. 1):
- rozmowę z przełożonymi osoby sprawdzanej oraz z innymi osobami,
- wywiad w miejscu zamieszkania, stosuje się do niego odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego dotyczące wywiadu środowiskowego (art. 26 ust. 2),
- sprawdzenie stanu i obrotów na rachunku bankowym oraz zadłużenia, w szczególności wobec Skarbu Państwa, wykonywane na podstawie przepisów Prawa bankowego, Ordynacji podatkowej oraz ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej (art. 26 ust. 3).
Zastrzeżenie „jeżeli jest to konieczne” nie jest formalnością. Te czynności nie są standardem każdego postępowania poszerzonego, podejmuje się je, gdy wynikają z wcześniej zebranych informacji.
Przy klauzuli „ściśle tajne” postępowanie obejmuje dodatkowe czynności przewidziane w art. 26 ust. 5.
Kontrolne postępowanie sprawdzające
To tryb pomijany w większości opracowań, a mający realne znaczenie dla osób już posiadających poświadczenie.
Kiedy. Gdy o osobie, której wydano poświadczenie bezpieczeństwa, ujawnione zostaną nowe informacje wskazujące, że nie daje ona rękojmi zachowania tajemnicy (art. 33 ust. 1).
Bez nowej ankiety. Ustawa stanowi wprost: osoba sprawdzana nie wypełnia nowej ankiety dla celów tego postępowania (art. 33 ust. 1 zdanie drugie).
Kto prowadzi. Co do zasady organ właściwy do przeprowadzenia kolejnego postępowania sprawdzającego (ust. 2). W przypadkach uzasadnionych względami bezpieczeństwa państwa postępowanie może przejąć ABW albo SKW (ust. 3).
Zakres czynności (ust. 5). Pełnomocnik ochrony może przeprowadzić czynności z art. 25 ust. 1 pkt 1, sprawdzenia w rejestrach powszechnie dostępnych. Służby uprawnione do prowadzenia postępowań poszerzonych mogą dodatkowo wykonać czynności z pkt 2, czyli sprawdzenia w ewidencjach niedostępnych powszechnie. Wszystkie czynności muszą być rzetelnie udokumentowane i prowadzone zgodnie z zasadami bezstronności, obiektywizmu i najwyższej staranności, a dokumentację dołącza się do akt.
Kto jest zawiadamiany (ust. 6). O wszczęciu kontrolnego postępowania zawiadamia się kierownika jednostki organizacyjnej lub osobę uprawnioną do obsady stanowiska, pełnomocnika ochrony w jednostce oraz samą osobę sprawdzaną.
Co jest przedmiotem badania
Niezależnie od trybu, ustawa wskazuje konkretne przesłanki.
W każdym postępowaniu (art. 24 ust. 2) bada się wątpliwości dotyczące: działalności wymierzonej przeciwko RP, zagrożenia ze strony obcych służb, przestrzegania porządku konstytucyjnego, ukrywania lub podawania nieprawdy w ankiecie, podatności na szantaż lub presję oraz kwalifikowanego niewłaściwego postępowania z informacjami niejawnymi.
Dodatkowo w postępowaniu poszerzonym (art. 24 ust. 3): poziomu życia wyraźnie przewyższającego dochody, choroby psychicznej lub innych zakłóceń czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową oraz uzależnienia od alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych.
Szczegółowo omawiamy je we wpisie Co sprawdza służba w ankiecie bezpieczeństwa.
Gwarancje proceduralne
Zgoda. Przeprowadzenie postępowania wymaga pisemnej zgody osoby, której ma dotyczyć (art. 24 ust. 8).
Termin. Czynności powinny zakończyć się przed upływem 3 miesięcy od złożenia wypełnionej ankiety albo wniosku wraz z ankietą (art. 24 ust. 6). Po tym terminie organ informuje, na wniosek osoby sprawdzanej, o przewidywanym terminie zakończenia i, jeżeli nie naruszy to zasad ochrony informacji niejawnych, o przyczynach zwłoki (ust. 7).
Wysłuchanie. Przy wątpliwościach niepozwalających ustalić rękojmi organ zapewnia osobie możliwość osobistego ustosunkowania się do informacji. Można stawić się z własnym pełnomocnikiem; sporządza się protokół (art. 25 ust. 6). Odstąpienie jest możliwe tylko w dwóch przypadkach z ust. 7.
Standard prowadzenia. Bezstronność, obiektywizm i najwyższa staranność co do zgodności z ustawą (art. 24 ust. 5).
Reguła rozstrzygania. W razie niedających się usunąć wątpliwości interes ochrony informacji niejawnych ma pierwszeństwo przed innymi prawnie chronionymi interesami (art. 24 ust. 4).
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy przy klauzuli „zastrzeżone” prowadzi się postępowanie sprawdzające?
Nie. Wystarczy pisemne upoważnienie kierownika jednostki oraz szkolenie (art. 21 ust. 4).
Kto prowadzi zwykłe postępowanie sprawdzające?
Pełnomocnik ochrony, przy czym sprawdzenia w ewidencjach niedostępnych powszechnie wykonują ABW albo SKW na jego pisemny wniosek (art. 25 ust. 1–2).
Czy w kontrolnym postępowaniu trzeba wypełnić ankietę od nowa?
Nie. Ustawa wprost zwalnia z tego osobę sprawdzaną (art. 33 ust. 1).
Czy dowiem się, że wszczęto wobec mnie kontrolne postępowanie?
Tak. O wszczęciu zawiadamia się m.in. osobę sprawdzaną (art. 33 ust. 6 pkt 3).
Ile trwa postępowanie sprawdzające?
Czynności powinny zakończyć się przed upływem 3 miesięcy od złożenia wypełnionej ankiety (art. 24 ust. 6).
