Odmowa poświadczenia a zdrowie psychiczne

Podstawy poświadczeń bezpieczeństwa 22 września 2023 4 min czytania

← Powrót do przewodnika głównego: Podstawy poświadczeń bezpieczeństwa

Co ustawa naprawdę bada

Wokół tego tematu narosło sporo lęków, w większości nieuzasadnionych. Warto więc zacząć od dokładnego brzmienia przepisu. Zgodnie z art. 24 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych, w toku poszerzonego postępowania sprawdzającego ustala się, czy istnieją wątpliwości dotyczące:

informacji o chorobie psychicznej lub innych zakłóceniach czynności psychicznych ograniczających sprawność umysłową i mogących negatywnie wpłynąć na zdolność osoby sprawdzanej do wykonywania prac związanych z dostępem do informacji niejawnych

Przepis stawia więc dwa warunki łącznie. Nie wystarczy sama diagnoza ani sam fakt leczenia. Zaburzenie musi:

ograniczać sprawność umysłową oraz
móc negatywnie wpłynąć na zdolność do pracy z informacjami niejawnymi.

Epizod depresyjny sprzed lat, zakończona terapia czy korzystanie z pomocy psychologicznej same w sobie nie spełniają tego testu. Znaczenie ma aktualny wpływ na zdolność do wykonywania konkretnych zadań.

Gdzie ta przesłanka nie obowiązuje

Art. 24 ust. 3 dotyczy wyłącznie postępowania poszerzonego, czyli dostępu do klauzul „tajne” i „ściśle tajne”.

W zwykłym postępowaniu sprawdzającym, przy klauzuli „poufne”, bada się tylko sześć przesłanek z art. 24 ust. 2, wśród których nie ma zdrowia psychicznego. Przy klauzuli „zastrzeżone” postępowania nie prowadzi się w ogóle (art. 21 ust. 4).

Badania specjalistyczne, kiedy i w jakim zakresie

To najważniejsza część tematu, bo dotyczy granic ingerencji w prywatność.

Art. 26 ust. 6 pozwala organowi prowadzącemu poszerzone postępowanie zobowiązać osobę sprawdzaną do poddania się specjalistycznym badaniom oraz udostępnienia ich wyników, ale tylko w jednym, ściśle określonym celu: dokonania ustaleń, o których mowa w art. 24 ust. 3 pkt 2 i 3 (zdrowie psychiczne oraz uzależnienia).

Kluczowe jest zdanie drugie tego przepisu:

Lekarzowi przeprowadzającemu to badanie udostępnia się dokumentację medyczną osoby sprawdzanej w zakresie dotyczącym wątpliwości, o których mowa w art. 24 ust. 3 pkt 2 i 3.

Wynikają z tego trzy ograniczenia:

Zakres jest ograniczony do wątpliwości. Ustawa nie daje podstawy do żądania całej dokumentacji medycznej ani historii leczenia niezwiązanej z badanymi przesłankami.

Adresatem jest lekarz. Dokumentację udostępnia się lekarzowi przeprowadzającemu badanie, a nie bezpośrednio funkcjonariuszom prowadzącym postępowanie.

Podstawą są konkretne wątpliwości. Badanie służy ich rozstrzygnięciu, a nie rutynowemu skanowaniu stanu zdrowia każdego kandydata.

Granice te bywały przedmiotem wystąpień Rzecznika Praw Obywatelskich, aktualne stanowiska i sprawy publikuje BIP Rzecznika Praw Obywatelskich.

Zatajenie a ujawnienie

Paradoks tego tematu polega na tym, że zatajenie bywa groźniejsze niż sam fakt leczenia.

Ukrywanie lub świadome podawanie nieprawdy w ankiecie, w zakresie informacji mających znaczenie dla ochrony informacji niejawnych, jest samodzielną przesłanką wątpliwości z art. 24 ust. 2 pkt 4. Działa niezależnie od tego, czy zatajona okoliczność sama w sobie stanowiłaby przeszkodę.

Dodatkowo zatajenie może uruchomić przesłankę z pkt 5, podatność na szantaż lub wywieranie presji. Informacja ukrywana przed pracodawcą i służbami to potencjalny punkt nacisku.

W praktyce oznacza to, że opisanie zakończonej terapii jest bezpieczniejsze niż jej pominięcie.

Prawo do wysłuchania

Jeżeli w toku postępowania pojawią się wątpliwości niepozwalające ustalić, czy osoba daje rękojmię zachowania tajemnicy, organ zapewnia jej możliwość osobistego ustosunkowania się do tych informacji podczas wysłuchania (art. 25 ust. 6, stosowany odpowiednio do postępowania poszerzonego na podstawie art. 26 ust. 4).

Na wysłuchanie można stawić się ze swoim pełnomocnikiem, a z przebiegu sporządza się protokół podpisywany także przez niego, jeżeli uczestniczył.

To realna okazja, by przedstawić kontekst: datę zakończenia leczenia, opinię lekarza prowadzącego, brak wpływu na wykonywanie obowiązków.

Gdy zapadnie decyzja odmowna

Odwołanie do Prezesa Rady Ministrów: od decyzji o odmowie wydania poświadczenia, jego cofnięciu albo umorzeniu postępowania, wydanej przez ABW albo SKW (art. 35 ust. 1).

Nie wymaga uzasadnienia i wnosi się je w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który prowadził postępowanie (ust. 2).

Rozpatrzenie powinno nastąpić nie później niż w ciągu 3 miesięcy od otrzymania odwołania (ust. 4), przy czym wniesienie odwołania nie wstrzymuje wykonania decyzji (ust. 5).

Istotna możliwość: Prezes Rady Ministrów może, na żądanie osoby sprawdzanej lub z urzędu, zlecić przeprowadzenie dodatkowych czynności, w tym specjalistycznych badań, o których mowa w art. 26 ust. 6, w celu uzupełnienia materiału (art. 36 ust. 3). Osoba, wobec której odmówiono poświadczenia z powodu wątpliwości zdrowotnych, może więc sama wnioskować o badanie, które te wątpliwości rozstrzygnie.

Na decyzję lub postanowienie Prezesa Rady Ministrów przysługuje skarga do sądu administracyjnego (art. 36 ust. 2 pkt 6).

Zawieszenie postępowania z powodu choroby

Warto znać także art. 27 ust. 1 pkt 1: postępowanie sprawdzające może zostać zawieszone w przypadku trwającej powyżej 30 dni choroby osoby sprawdzanej, uniemożliwiającej jego skuteczne przeprowadzenie. Zawieszone postępowanie podejmuje się po ustąpieniu przyczyn zawieszenia (ust. 2).

Choroba w trakcie procedury nie oznacza więc automatycznie jej negatywnego zakończenia.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Czy leczenie psychiatryczne wyklucza poświadczenie bezpieczeństwa?

Nie. Badane są zakłócenia ograniczające sprawność umysłową i mogące negatywnie wpłynąć na zdolność do pracy z informacjami niejawnymi (art. 24 ust. 3 pkt 2). Sama diagnoza czy zakończona terapia nie spełniają tego testu.

Czy przy klauzuli „poufne” sprawdzany jest stan zdrowia psychicznego?

Nie. Przesłanka z art. 24 ust. 3 dotyczy wyłącznie postępowania poszerzonego, czyli klauzul „tajne” i „ściśle tajne”.

Czy ABW może zażądać całej dokumentacji medycznej?

Ustawa przewiduje udostępnienie dokumentacji lekarzowi przeprowadzającemu badanie i wyłącznie w zakresie dotyczącym wątpliwości z art. 24 ust. 3 pkt 2 i 3 (art. 26 ust. 6).

Czy lepiej zataić leczenie?

Nie. Ukrywanie lub podawanie nieprawdy jest samodzielną przesłanką wątpliwości (art. 24 ust. 2 pkt 4) i może dodatkowo uruchomić przesłankę podatności na szantaż (pkt 5).

Czy mogę wnioskować o badanie po odmowie?

Tak. Prezes Rady Ministrów może na żądanie osoby sprawdzanej zlecić dodatkowe czynności, w tym specjalistyczne badania (art. 36 ust. 3).